Online oplichting herkennen: onderzoek toont grote overschatting bij jongeren en volwassenen

Uit onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid blijkt dat veel Nederlanders hun eigen vermogen om online oplichting herkennen overschatten. Vier op de tien ondervraagden dachten dat zij nep en echt beter konden onderscheiden dan zij daadwerkelijk deden. De onderzoeksresultaten laten zien dat dit verschil tussen verwachting en realiteit aanzienlijk is.

Jongeren blijken kwetsbaarder dan verwacht

De groep onder de 34 jaar is gevoeliger voor online misleiding dan oudere deelnemers. Tegelijkertijd denkt deze jongere groep juist het vaakst dat zij digitale oplichting goed kan herkennen. Die combinatie zorgt ervoor dat zij een relevante risicogroep vormen binnen de groeiende problematiek van online fraude.

Onderzoek met echte en misleidende digitale voorbeelden

Voor het onderzoek kregen achttienhonderd deelnemers verschillende digitale berichten en websites te zien, waaronder een e-mail, sms, WhatsApp-bericht, webpagina en een videobericht. De ene helft ontving echte varianten; bij de andere helft waren subtiele signalen van misleiding toegevoegd. Een voorbeeld was een video van illusionist Victor Mids, naast een deepfake-versie waarin met AI een vervalste boodschap was verwerkt. Mids gaf aan verbaasd te zijn dat deelnemers de misleiding niet herkenden, hoewel hij weet dat het menselijk brein vatbaar is voor verkeerde aannames.

Misleidende voorbeelden worden niet openbaar gemaakt

Het ministerie en de onderzoekers willen de gebruikte voorbeelden niet vrijgeven. Online oplichters zouden de inhoud kunnen misbruiken om hun eigen methoden te verbeteren. Uit het onderzoek blijkt dat deelnemers vooral letten op taalgebruik, de afzender en onlogische verzoeken bij het beoordelen of iets echt is. Veel Nederlanders verwachten bovendien dat digitale oplichting verder zal toenemen en moeilijker te herkennen zal zijn.

Waarschuwingen vanuit de overheid en politie

Met de campagne Laat je niet Interneppen wil de overheid de risico’s rondom online oplichting herkennen onder de aandacht brengen. Demissionair minister Van Oosten benadrukt dat de kleine verschillen tussen echt en bijna echt ervoor zorgen dat iedereen slachtoffer kan worden, juist doordat mensen zichzelf overschatten.

Praktische tips om misleiding te voorkomen

Cybercrime-specialist Yoanne Spoormans van de politie adviseert om alert te blijven wanneer berichten aanzetten tot snel handelen. Tijd nemen om de afzender en de inhoud te controleren is volgens haar noodzakelijk. Bij twijfel wordt aanbevolen om niet te klikken en eventueel een vertrouwd persoon om advies te vragen.