Bijna helft van gevangenen zit in voorarrest in Nederland

Het Nederlandse gevangeniswezen staat al langere tijd onder druk door personeelstekorten en een tekort aan beschikbare cellen. Tegelijkertijd waarschuwen strafrechtexperts dat verdachten nog steeds te vaak of te snel in voorarrest in Nederland terechtkomen.

Voorarrest betekent dat iemand juridisch onschuldig is totdat de rechter een uitspraak doet. Toch blijkt uit cijfers van het CBS dat in 2024 bijna de helft van alle gedetineerden nog wachtte op de behandeling van hun zaak.

‘Voorlopige hechtenis zou uitzondering moeten zijn’

Volgens strafrechtdeskundige Jacques Claessen van de Universiteit Maastricht is het opsluiten van onveroordeelde verdachten iets dat slechts in uitzonderlijke gevallen zou moeten gebeuren. “Maar in Nederland is de praktijk anders,” zegt hij.

Die bevinding wordt ondersteund door een enquête van NOS op 3 en onderzoeksplatform Investico onder bijna 300 strafrechtadvocaten. Ruim 90 procent van hen vindt dat verdachten te vaak of te lang worden vastgehouden tijdens het onderzoek. Hoewel de wettelijke criteria streng zijn, worden die in de praktijk volgens de advocaten te ruim geïnterpreteerd.

Nederland doet het slechter dan veel Europese landen

Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwde al in 2017 dat Nederland meer gebruikmaakt van voorlopige hechtenis dan veel andere Europese landen. Dit najaar stelde het instituut dat er sindsdien weinig vooruitgang is geboekt.

Ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens sprak zich uit: in 2021 oordeelde het Hof dat Nederlandse rechters verdachten te gemakkelijk vasthouden, zonder voldoende motivatie waarom dat noodzakelijk zou zijn.

Kritiek op gebrek aan prioriteit

Emeritus hoogleraar strafrecht Gerard Mols vindt dat de Raad voor de Rechtspraak te weinig prioriteit geeft aan het verbeteren van beslissingen rondom voorlopige hechtenis. Volgens hem had de veroordeling door het Europese Hof aanleiding moeten zijn voor een duidelijke koerswijziging.

De Raad laat in een reactie weten dat er wél aandacht is voor de motivering van voorlopige hechtenis en dat rechters het gesprek blijven voeren om te voorkomen dat onnodig veel verdachten in voorarrest in Nederland belanden.

Overvolle gevangenissen zetten systeem verder onder druk

Het grote aantal verdachten in voorarrest is opvallend, omdat gevangenissen al langere tijd kampen met capaciteitsproblemen. Door het tekort aan cellen en personeel komen gedetineerden nu standaard twee weken eerder vrij. Het kabinet wilde deze noodmaatregel snel beëindigen, maar dat lijkt voorlopig niet mogelijk.

Elektronische detentie als mogelijke oplossing

Rechters hebben soms de mogelijkheid om bij voorlopige hechtenis te kiezen voor elektronische detentie. Verdachten dragen dan een enkelband en wachten thuis op hun uitspraak. Claessen stelt dat deze maatregel kan helpen om de druk op het gevangeniswezen te verminderen. “In de huidige situatie van code zwart kan elektronische detentie voor sommige verdachten een deel van de oplossing zijn.”